Door Dick van Niekerk

Geloven doe je in je eigen taal

De streektaal lijkt steeds meer aan prestige te winnen binnen het religieuze domein. In vrijwel ieder dialect is de laatste jaren een gehele of gedeeltelijke Bijbelvertaling verschenen. De onlangs verschenen Groningse enTwentse"biebel" springen het meest in het oog. Allebei de bijbels zijn de vrucht van een wetenschappelijk doortimmerde vertaalarbeid die ruim twee decennia omspant. Wat is het geheim achter het succes van de bijbelse boodschap in de streektaal?

"In t begun het God hemel en eerde schoapen. Eerde was onlaand en t duustern lag over oervloud en gaist van God zweefde over t wotter. God zee:'Loat ter licht kommen!' En der was licht. God zag dat t licht goud was en God muik schaaiden tussen licht en duuster. God nuimde t licht dag en t duustern noemde hai naacht." Zo begint de Grunneger biebel die eind 2008 het licht zag. Daaraan is een stevige en gedegen voorbereiding voorafgegaan. Men was in Groningen al met de vertaling van fragmenten uit de Schrift bezig, toen dertig 'vertalers' in 1990 de mogelijkheid kregen om zich via een cursus van de universiteit nader te professionaliseren. Uit deze groep zijn acht vertaalclubjes voortgekomen die steeds ieder een hoofdstuk of boek voor hun rekening hebben genomen. Omdat niet iedereen de brontalen van de bijbel, Grieks en Hebreeuws, beheerste,is aan elke groep een universitair specialist in een van die talen toegevoegd.

De vertalers staan te boek als kenners van het Gronings en worden geacht een brede woordenschat van het Grunnegers in hun bagage te hebben.

Wijngaard
Het vertalerscollectief stond al gauw voor enkele taalkundige dilemma's. Wat doe je met een begrip als woestijn? Woestijnen hebben ze immers niet in Groningen en dus bestaat er ook geen Gronings woord voor. De vertaalgroep gebruikt hiervoor het woord onlaand. En wat te doen met een woord als wijngaard, ook al een afwezig fenomeen in het Groningse? De groep koos voor een nieuw woord: droevetoen (druiventuin). Ook amoureus poëtische bijbelteksten moesten zuiver in het "Grunnegers" verklankt worden. Dat lukte wonderwel. Lees hoe het Hooglied in het Gronings luidt: "Kom mien wicht,mien aldermooiste schat, kom bie mie. Winter is verswonne en regentied verbei. Tied van zingen komt aan en overaal heurst töddeldoefkes (tortelduifjes)." Het vertalerscollectief moest nog meer hindernissen nemen. "Groningen met zo'n 300.000 inwoners kent zo veel dialecten dat het noodzakelijk was om zorgvuldig een soort overkoepelend Algemeen Beschaafd Gronings (ABG) te creëren dat voor alle dialecten herkenbaar is" licht Klaas Pieterman toe. Hij is redactiecommissielid van het eerste uur en heeft uit de reacties ervaren dat dit min of meer geconstrueerde ABG vrij algemeen aanvaard is. 'Maar er is meer. We hebben ook gestreefd naar een taal die niet alleen voor de ogen van de stillezer aantrekkelijk is

maar ook voor de oren. Vergeet niet dat de mensen vroeger niet in stilte lazen zoals nu. Grootmoeder las de krant zoals vòòr haar generaties lang mensen boeken en dergelijke lazen: hardop. Als zij las en grootvader zat in zijn stoel, en rookte zijn pijp terwijl hij naar buiten staarde, had hij de krant uit als zij die hardop voorgelezen had. Zo las zij na het eten aan tafel ook de bijbel. Daarom hebben wij vertaald in een op gehoor verstaanbare taal. Want we wensen ons lezers toe die de biebel ook hardop lezen, voor zichzelf, in een gespreksgroep, in de huiselijke kring of tijdens Grunneger dainsten.'

Blije mensen
'Geloven doen we met onze taal, het Gronings. En Gronings dat is de taal van het gemoed.Je kunt je voorstellen dat iemand een vreemde taal leert en kan geloven met die taal. Maar het ligt toch meer voor de hand dat geloven gebeurt in je eigen taal. Hoewel het Nederlands geen vreemde taal is, is het voor mensen die thuis Gronings hebben leren spreken, de taal die we later leerden. Gronings sprekenden zijn tweetalig. Misschien hoorden onze lezers van God spreken in onze eigen taal, misschien vertelden mensen uit hun omgeving hun geloofservaringen in het Gronings,maar het bijbellezen gebeurde altijd in het Nederlands. Dat hoeft nu niet meer!  Wie dat wil, kan nu altijd naar onze biebel grijpen.'
Dat zou best wel eens vaak kunnen gebeuren. De eerste druk (5000 exemplaren) was meteen uitverkocht; de tweede druk al na twee maanden.Pieterman:'Dat betekent dat er tot nu toe ruim 8000

exemplaren zijn gekocht. We hebben veel mensen echt blij gemaakt met deze vertaling, heb ik gemerkt. Het doet hun goed dat ze nu de bijbel kunnen lezen in de taal van hun vader en moeder. Het lijkt wel of de bijbel daardoor een stuk dichterbij is gekomen. Ik snap nu pas wat er echt staat, zei iemand me laatst.'
Is de Groningse bijbel vooral het product van een collectief, de biebel in de Twenste sproake is voor het leeuwendeel het werk van één persoon: Anne van der Meiden. Deze theoloog en ex -hoogleraar communicatiewetenschappen werkte twintig jaar aan zijn Twentse bijbel en gaat al vijftig jaar voor in Twentstalige diensten. Hij is in die tijd uitgegroeid tot een icoon van het Twents.

Het hart
Van der Meiden plaatst de bijbelvertalingen in de streektaal graag in een traditie. Zes eeuwen geleden -in een tijd dat Latijn nog de officiële taal was -hield de lekenprediker en Moderne Devoot Gerard Zerbolt van Zutphen (1367 -1398) in een pamflet al een warm pleidooi voor de bijbel in de eigen taal. Daarmee nam hij het risico om ooit op de brandstapel terecht te komen, want de kerk van die dagen zat er niet op te wachten dat de gelovigen op eigen houtje de bijbel gingen lezen en interpreteren. Dat moest voorbehouden blijven aan de priesters, de enige middelaars tussen God en de gelovige. De argumenten van Gerard Zerbolt gelden voor Van der Meiden nog steeds: een bijbel in de streektaalversie verlaagt de 'drempel van het heil', heeft een veel groter bereik en -misschien wel het belangrijkste motief -spreekt rechtstreeks tot het hart van de mensen. 'De streektaal is geboren uit en wordt gevoed door de habitat van de mensen in hun dorp of streek. Die moedertaal is hun eerste taal. Zij is de verbindende

De Grunneger Biebel

schakel achter hun bestaan. Miljoenen Nederlanders (36% van de autochtonen onder hen, dvn) ervaren de streektaal als de eigen taal en het Nederlands als aangeleerd, lees ik steeds in onderzoeken. De schaamte voor streektaalgebruik lijkt te verdwijnen. Steeds meer wordt ze beleefd als een verrijking voor ons taalvermogen. In het onderwijs is tweetaligheid een vruchtbare basis voor de studie van meer talen',stelt Van der Meiden.

Zijn visie kreeg steun uit universitaire hoek tijdens het symposium waarmee de presentatie van de Twentse biebel werd omlijst. De Utrechtse taalkundige, Jacomine Nortier, hield daar een kleurrijk pleidooi voor tweetaligheid en het belang van dialecten. Haar meest overtuigende argument ontleende ze aan een Canadees onderzoek waarvan de conclusie is:
Tweetaligheid vertraagt dementie gemiddeld met vier jaar!
Mevrouw Nortier nam stevig stelling tegen het vooroordeel dat het leren spreken van dialect de onderwijsresultaten negatief zou beïnvloeden. 'Integendeel,' stelde ze, 'het is juist goed als kinderen thuis een taal leren spreken die dicht bij henzelf en bij hun ouders staat. Het gaat erom dat je als kind een instrumentarium krijgt om de wereld te bevatten, om je emoties uit te drukken, om alles te bespreken, ook ingewikkelde gevoelens.

Het is helemaal niet erg als dat Twents is of Gronings. Je leert daarna veel gemakkelijker Nederlands. Het zijn niet de tweetalige dialectsprekers of allochtonen die op school een taalachterstand hebben, maar juist de zuiver eentalige autochtonen. Taalachterstanden ontstaan niet door het spreken van dialect maar doordat er thuis geen ouders zijn die het talige aspect bij hun kind stimuleren.' Terug naar de Twentse bijbelvertaling. De mooiste zin daaruit is te vinden in 1 Ko-rinthe 13 waarin de apostel
Paulus de weldadigheid van geloof, hoop en liefde bezingt, "Maar de grootste van die drie is de Liefde" voegt Paulus daar in de gangbare bijbelversie aan toe.Van der Meiden vond deze Liefde geen zaak van groot of klein. Hij gebruikt hier een specifiek Twentse uitdrukking:"Meer de leefde gaat der met strieken.'' Dat betekent dat de liefde de winnaar is, met de eer gaat strijken. Het is de tekst die is gekomen op de gedenksteen die begin januari 2010 werd onthuld in Weerselo als aandenken aan decennialang noest vertaalwerk van Van der Meiden.

Vertaalmachine
Uniek is de werkwijze die is toegepast bij de Stellingwerver bijbel. Waar de Groningse en Twentse Bijbelvertalers nog jarenlang gewetensvol met de brontalen bezig waren, heeft de initiatiefnemer van de Stellingwerver bijbel, Piet Bult, de Nieuwe Bijbelvertaling van 2004 als vertrekpunt genomen.'Onze vertaling is een beetje per ongeluk ontstaan,' blikt Bult terug.'Ik ben computerprogrammeur en was woordjes aan het verzamelen om een vertaalmachine -vertaelmesienegien -te gaan maken. Daarbij had ik veel steun aan het zo pas verschenen Stellingwerfs woordenboek. Ik ben begonnen met stukjes uit de bijbel in het Stellingwerfs te vertalen. Toen ik daar mee bezig was,ontmoette ik Frank de Vries en die zag er

De bijbel is van ons geworden

Nog nooit is de bijbel zo breed vertegenwoordigd geweest binnen het Nederlandse taalgebied. De emancipatie van het Fries in de negentiende eeuw zorgde voor de doorbraak: een aantal evangeliën werd toen in het Fries vertaald.

De eerste volledige Friese Bijbelvertaling vanWumkes werd in 1943 voltooid. Onder leiding van een interkerkelijke commissie is er daarna een nieuwe verbeterde versie uitgebracht, die in 1995 haar derde druk beleefde.

In Drenthe is men vijftig jaar met bijbelvertalingen bezig. Maar omdat er geen algemeen aanvaard Drents bestaat, is het moeilijk om te hertalen op een manier die voor alle Drenths sprekenden herkenbaar is.

In 1988 verscheen van Max Douwes een evangelievertaling: De goede tieding. Naor de beschrieving van Mattheus. Drie jaar later heeft een werkgroep van theologen en dichters 'Psalms en gezangen in Drèents uitgegeven.

In het Achterhoeks bestaat een voortreffelijke vertaling van het evangelie van Lucas. Daarnaast bestaan er Achterhoekse vertalingen van Prediker en het Hooglied.

Op het voormalige eiland Urk in Flevoland wordt gewerkt aan een Urker vertaling. Daarover is nogal wat deining ontstaan omdat het Urks niet de beleefdheidsvorm U kent en daardoor de Onnoembare in het Urks met "Jie" aangesproken zou worden. Menig Urker zou dit als godslasterlijk ervaren.

In 2001 verscheen in het Limburgs van Venlo een fraaie uitgave van het Marcus-evangelie: 't Gooje Nièts van Marcus. Jo Bronneberg uit Sittard vertaalde de vier evangeliën in z'n eigen taal maar heeft het manuscript nog niet uitgegeven. Hij ziet z'n vertaling vooral als 'een taalmonument, maar ook als een momentopname zodat toekomstige generaties kunnen lezen hoe er in de tweede  helft van de twintigste eeuw Limburgs werd gesproken.

'In het Brabants van Gemert heeft Martien van der Wijst in het tijdschrift 'Het Brabants' een 'Gimmertse' weergave van het boek Prediker gepubliceerd.

De neerlandicus Meindert Nagel uit Bunschoten heeft de Bijbelboeken Ruth, Jona, Esther, Spreuken, Prediker en het Hooglied omgezet in het Spakenburgs.

In het streng christelijke Spakenburg vonden velen dit aanvankelijk'een bedreiging voor het woord van God' maar Nagel heeft zich hierdoor niet van de wijs laten brengen. Zijn burgemeester Van der Groep (ChristenUnie) waardeerde de vertaling uitdrukkelijk wel: 'De bijbel is er altijd voor ons geweest, nu is hij ook van ons geworden,' sprak hij bij de presentatie van de Spakenburgse bijbelfragmenten.

Zeer fijnzinnig zijn de psalmvertalingen in het Zeeuws van Wim Joosse, in het dialect van Nieuw en Sint -Joosland. Lees alleen al de aanhef van psalm 42:'Zóas een ertebêêst snakt nae'ruusend waeter, zo snakt m'n ziele, nae'Joe, o Hod.' Hij werkte er twintig jaar aan en tientallen Zeeuwen,ook van buiten de provincie,hebben hem ondersteund om de psalmen 'dichterbij' te brengen