Zongericht ontwerpen

door Helene stafleu

Huizen kunnen veel zuiniger gebouwd worden, maar het ontbreekt vaak aan kennis van de mogelijkheden. In Dordrecht werd op 13 december de studiebijeenkomst ‘zongericht ontwerpen’ gehouden.

Architect Erik Franke (oprichter van de stichting Passiefhuis, zie foto) benadrukt dat er niet zozeer ingewikkelde technologie nodig is, als wel de meest geschikte technologie. “Bij onze bouwplannen moeten we alles met elkaar in verband brengen. Wat is de gunstigste positie ten opzichte van de zon? Wat is de juiste situering ten opzichte van bodembronnen als er gebruik wordt gemaakt van een warmtepomp met grondwater?”
Ook in het huis zelf hangt alles samen. Een dak is bedoeld om ons droog te houden, maar het vangt ook hemelwater op dat gebruikt kan worden om het toilet door te spoelen en het vangt energie op van de zon. Volgens de heer Wemmers van Wemmers installatiebedrijf in Bleskensgraaf kan Nederland met zijn platte daken zelfs voor tweederde in zijn energiebehoefte voorzien.

Zo lek als een mandje
In oude kathedralen is er zomer en winter een constante temperatuur. De les die we hieruit kunnen trekken is dat we dikkere muren moeten bouwen. Soms is de oplossing simpel. En meestal is de oplossing ook duur, in elk geval in de bouwfase. De Nederlandse woningen zijn wat warmte betreft zo lek als een mandje en daar valt voor de gebruiker nog veel op te winnen. Maar wie zal het initiatief nemen om daar werk van te maken bij het realiseren van een project?

Uit de architectenwereld komt die inspanning niet: slechts weinig architecten vinden duurzaamheid belangrijk. Meestal houden ze zich bezig met vorm en kleur en stijl. Ontwikkelaars zullen slim warmtegebruik al helemaal niet op de agenda zetten, want het maakt het project duurder. Bovendien is het makkelijker om de dingen te doen zoals je ze altijd hebt gedaan.
Soms zíjn de oplossingen ook wel complex. Er is nieuwe technologie volop en er zijn nieuwe materialen, maar iemand moet ze wel toe kunnen passen. De installateur gaat de hoofdrol spelen bij al het koelen, verwarmen, pompen en ventileren dus de enige partij die echt blij is, is de installatiewereld.  En de consument natuurlijk, die in deze tijd van stijgende gasprijzen direct voordeel heeft bij een zuinig huis. 
Zo is er in Freiburg in Duitsland een ‘Heliotroop’ gebouwd: een cilinderhuis dat kan draaien ten opzichte van de zon. Maar ja, in Duitsland zijn veel particuliere opdrachtgevers, daar is de markt vraaggestuurd en vraagt men om innovatie. In Nederland met zijn traditie van sociale woningbouw is de markt aanbodgestuurd. Van die kant komt, zoals we al zagen, de vernieuwing niet. Alleen regelgeving kan hier verandering in brengen. Vanaf 1 januari van dit jaar schrijft het bouwbesluit een energieprestatienorm oftewel EPC voor van 0,8. De echte kenners van het zuinige bouwen lachen daarom: een norm van 0,4 is volgens hen makkelijk te halen. Maar de nieuwe EPC zorgt voor genoeg beroering. Dat heeft ook te maken met de weerstand tegen balansventilatie.

Balansventilatie
Om energie te sparen wordt tegenwoordig een integraal systeem gebruikt voor het binnenklimaat, waarmee een gebouw tegelijk verwarmd, geventileerd en gekoeld kan worden. Dit is “balansventilatie”. Buitenlucht wordt eerst opgewarmd voordat hij naar binnen wordt geblazen, afvoerlucht kan eerst binnen zijn volledige warmte afgeven. De ramen moeten daarbij in principe altijd dicht blijven (hoewel ze wel open kunnen als vluchtweg voor brand en om de dekens uit te kloppen) en de mechanische ventilatie staat altijd aan.
Helaas zijn daar ook bezwaren aan verbonden, zo betogen de bouwers en ontwikkelaars van Bouwend Nederland, NEPROM en NVB. Zij pleitten bij minister Dekker voor een grootschalig onderzoek naar de gevolgen van dit soort klimaatsystemen. Hoewel hun voornaamste bezwaar natuurlijk is dat deze technieken lastig zijn en duur, is er ook een bewonersbelang: gebruikers van woningen met balansventilatie klagen over geluidsoverlast en over de vervuiling van kanalen en roosters, met mogelijk gezondheidsproblemen als gevolg.
De bouwers zijn van mening dat de nieuwe EPC-norm daarom van tafel moet. Eind vorig jaar hebben NEPROM en NVB aangeboden de ruim 100 miljoen euro die zij jaarlijks kwijt zullen zijn met de aanscherping van de EPC-eis op een duurzamere manier in te zetten voor energiebesparing. Zij willen dat onder andere doen door middel van betere isolatie van vloeren, gevels en daken, en door het toepassen van zogenoemde lage temperatuurverwarming en warmtepompen. Om dat mogelijk te maken zal de EPC-eis aangepast dienen te worden. VROM geeft zich hierop niet gewonnen, maar dat het gesprek op gang is gekomen over anders bouwen, is winst.