Nieuwe functies van de bibliotheek
door Dick van Niekerk

Een stille vernieuwingsdrift is de afgelopen jaren ontketend in de bibliotheekwereld. Geruisloos hebben veel bibliotheken een nieuw profiel gekregen en zich ontworsteld aan het stoffige boekenplank-imago. Saillante vernieuwingen vinden we in Noord-Brabant en Overijssel, twee provincies die in bibliotheekland vooroplopen.

In Noord-Brabant zijn bijna alle plaatselijke bibliotheken samengebracht in zestien hechte regionale clusterorganisaties. Per verzorgingsgebied zijn de bibliotheken in één organisatie ondergebracht, de zogenaamde basisbibliotheek. Intern heeft de bundeling het voordeel dat de personeelsleden nu over verschillende vestigingen kunnen worden verspreid en dat de bibliotheken onderling kunnen profiteren van elkaars sterke kanten. Bijvoorbeeld bij de organisatie van bibliotheeklezingen en cursussen. Basisbibliotheek Biblioplus bijvoorbeeld heeft een speciaal kennisteam dat de lezingen organiseert. Dit team roostert ook de lezingen voor de verschillende vestigingen en verzorgt er de pr van.

Meer service voor de lener
De lener lijkt de grote winnaar, want de servicemogelijkheden zijn stukken groter geworden. Een voorbeeld. Met zijn lenerspas, de zogenaamde “Brabantpas”, kan een lener van de verhoudingsgewijs beperkte bibliotheek van St. Anthonis kosteloos boeken bestellen die in Grave of Boxmeer wel aanwezig zijn. Een dag later liggen ze in zijn eigen dorp aan de balie. Maar het gemak is nog groter. Stel iemand is in Breda op vakantie. Dan kan hij daar met de Brabantpas boeken lenen die hij bij thuiskomst in de eigen bibliotheek zonder extra kosten kan terugbrengen.
De samenwerking heeft ook geleid tot de Brabantcatalogus. Achter de pc krijgt de lener inzicht in de bestanden van alle Brabantse bibliotheken. Boeken die hij zo reserveert, worden een paar dagen later bezorgd bij zijn bibliotheek.

“Natuurlijk is dit fusieproces niet zonder slag of stoot gegaan. De eerste  fusie dateert van oktober 2003, andere zijn pas kort geleden tot stand gekomen. Ondertussen werken de meeste fusiepartners op een open manier samen. Hun instelling zou ik willen omschrijven als: wat kunnen wij voor elkaar betekenen?,” meldt Addy van Hemert. Hij is projectmedewerker bibliotheekvernieuwing bij de provincie en stipt hierbij aan dat Brabant met deze clustering landelijk voorop loopt.

Actieve rol van de provincie 
Nu de structuren zijn aangepast, is inhoudelijke vernieuwing van de bibliotheek volgens Van Hemert “topprioriteit”. Voor 2007 is er van regeringswege € 2.042.034,- aan vernieuwingsgelden beschikbaar. Daarnaast besteedt de provincie zelf vijf miljoen aan bibliotheekvernieuwing.
“Dat bedrag is vrijgekomen door de nieuwe organisatiestructuur,” legt hij uit. “Voorheen was het lokale bibliotheekpersoneel in dienst bij de provinciale bibliotheekcentrale. Die ontving van de provincie salarisgelden. Voor de personeelskosten bestaat nu een landelijke regeling en de vijf miljoen die vrijkomen, besteedt  Brabant aan inhoudelijke bibliotheekvernieuwing. Andere provincies vinden dit een reden om op deze post te bezuinigen, wij geven er dus een andere inhoudelijke bestemming aan.”

Aansluiten op dorpshuis
Een opmerkelijk vernieuwingsproject is het “servicepunt bibliotheek”. Op 1 februari 2007 heeft de commissaris van de koningin in het West-Brabantse dorpje Nieuw Vossemeer het eerste servicepunt geopend. “Het effect van de bibliobussen werd minder en daarom zijn we begonnen met het project servicepunt. In Nieuw Vossemeer is een grote wisselcollectie boeken van basisbibliotheek Markiezaat neergezet in het multifunctionele dorpscentrum. Beroepskrachten en vrijwilligers uit het dorp werken samen bij het uitlenen en verzorgen van de boeken. De boekencollecties brengen we op die manier terug bij onze burgers.”
Op deze manier wil Brabant, waar het gemiddelde lezersbestand per bibliotheek iets boven het landelijke gemiddelde van 25% ligt, het lezen van zijn inwoners stimuleren. Er komen nog drie servicepunten in andere kleine kernen, ééntje komt er in een stadswijk (Tilburg). Van Hemert is positief over het effect van servicepunt Nieuw Vossmeer. “Doordat er ook vrijwilligers uit het dorp werken, zie je zo’n plek binnen de kortste keren uitgroeien tot een sociale ontmoetingsplaats. Goed voor de leefbaarheid!’

Vermaatschappelijking
Brabant gaat ook nadruk leggen op speciale voorzieningen voor blindenbibliotheken. “We willen in alle basisbibliotheken stevige collecties voor visueel gehandicapten zetten. Dat past  in ons beleid van vermaatschappelijking van de bibliotheek. Cultuur en welzijn ontmoeten elkaar op die manier.”
Andere Brabantse vernieuwingen zijn een nieuw ICT-netwerk en de ontwikkeling van een virtuele schoolmediatheek in het voorgezet onderwijs, waarmee Brabant vooruitliep op het landelijke programma www.schoolbieb.nl.

De provincie heeft op projectbasis een consulente bibliotheekvernieuwing in dienst gehad die de basisbibliotheken heeft ondersteund bij het ontwikkelen van hun rol als cultureel ondernemer. “Bedoeling is dat de bibliotheek, los van subsidies, winst gaat maken met zelfgekozen activiteiten. Basisbibliotheek Maasland (Oss en omgeving) heeft bijvoorbeeld voortvarend de toeristeninformatie voor de regio ter hand genomen.”
Basisbibliotheek “OBT: Bibliotheek voor Midden-Brabant” heeft twee jaar geleden het hele cursusaanbod overgenomen van het grote Tilburgse sociaal cultureel cursuscentrum Terra Nova, dat ter ziele ging. De bibliotheek zorgde voor continuïteit door een aparte stichting “Het Cursushuis” in het leven te roepen, waarin de eigen cursussen én die van Terra Nova werden ondergebracht.

“Een dynamisch cultureel documentatiecentrum waar hele leuke dingen gebeuren,” zo schetst Van Hemert het toekomstbeeld van de Brabantse bibliotheek. “De plaatselijk en regionale politiek dient ervan overtuigd te worden dat de bibliotheek niet alleen maar een boekenplank is maar een instelling die in sociaal en cultureel opzicht mooie dingen kan opleveren.”

De meeste bibliotheken in Noord-Brabant zijn gevestigd in aparte gebouwen. De sociale inbedding van de “bieb” is op het oog minder geprononceerd dan in Overijssel. Wel zijn er enkele bibliotheken opgenomen in een breder sociaal cultureel centrum. Voorbeelden zijn Uden, Goirle en Boxmeer. De gemeente Reusel-De Mierden koos voor de opvallendste constructie. De fraai geoutilleerde bibliotheek vormt met het deeltijds VVV-bureau een aparte vleugel van het gemeentehuis.

Gangmaker
In Overijssel heeft de bibliotheek van oudsher een sterke, sociale functie, vooral in de kleinere dorpskernen. De bibliotheek neemt er de plaats in van het buurthuis elders. Niet voor niets is het in deze provincie zo succesvolle, uit Zweden afkomstige concept van het multifunctionele “kulturhus” geïnitieerd door de Overijsselse bibliotheekdienst. Tien van deze kulturhusen staan er inmiddels; tien zijn er in aanbouw en tien staan er nog op de rol.
“De bibliotheek is het hart van het kulturhus. Mooie voorbeelden zijn Zwartsluis, Olst, Rossem en Lemelerveld. In de eerste drie plaatsen hebben de bibliotheekmedewerkers ook het beheer over het hele kulturhus. In Lemelerveld hebben de gezamenlijke organisaties gekozen voor het aantrekken van een aparte beheerder,” weet Margreet Hoogenkamp, als senior consultant verbonden aan het kulturhusproject.  “Maar het moet gezegd: op andere plaatsen gebeurt het ook wel dat bijvoorbeeld de zorginstelling de gangmaker is.”

Functiewisseling
Een echt dorpshart heeft het vierduizend inwoners tellende Lemelerveld nooit gehad. Tot 1997 hoorde het dorp tot maar liefst vier gemeenten: Ommen, Dalfsen, Raalte en Heino. Het winkelbestand was versnipperd, de clubs waren her en der ondergebracht. De bibliotheek zat in het ene dorp en de welzijnsorganisatie in het andere. De huisvesting van de verschillende instellingen was vaak armetierig. Sinds de herindeling van 1997 jaar heeft Lemelerveld de gemeente Dalfsen als bestuurlijke koepel, waarna er veel is veranderd.

Kulturhus De Mozaïek heeft Lemelerveld drie jaar geleden een springlevend dorpscentrum gebracht. In dit kulturhus is nu een bonte mengeling van organisaties en verenigingen ondergebracht. Behalve de bibliotheek vinden we er de organisatie van Landstede Welzijn, de speel-o-theek, jongerensoos Jump Inn, Stichting Welzijn Ouderen, de peuterspeelzaal Bibelebons, kindercentrum ’t Ukkie en de EHBO. Daarnaast is er een servicepunt van de politie en van de gemeente Dalfsen.
In het Lemelervelder kulturhus is het mengen van de personeelsfuncties nog een vrome wens. Aan de balie van de thuiszorg kan men zijn bibliotheekboeken nog niet inleveren.
“Maar in kulturhus Rabo De Koker in Rossem is er wel een begin met functiewisseling. De medewerker van de bank staat daar achter de balie van de bibliotheek en hij staat ook de bibliotheekbezoekers te woord,” meldt Margreet Hoogenkamp.

Vijf procent meer lezers dan landelijk
Opvallend in Overijssel is de hoge deelnemingsgraad van de bibliotheeklezers: 5% boven het landelijke gemiddelde van 25%. Directeur Henk Middelveld van de Provinciale Bibliotheekdienst verklaart dit uit de “zeer hoge spreiding” van de bibliotheken. “Er zijn 90 vestigingen op 1,1 miljoen inwoners. Dit cijfer is echter vooral te verklaren uit de aanwezigheid van drie grote streng protestants-christelijke gemeenschappen. Die hebben hoge leestradities. In Rijssen, Kampen en Staphorst is 40% van de bevolking lid van de bibliotheek. Ter vergelijking: in een stad als Almelo 20%.”
Overijssel heeft het Brabantse voorbeeld van bibliotheekclustering “bewust” niet gevolgd.“Er is hier pas nog een gemeentelijke herindeling geweest waardoor 26 bibliotheekvestigingen moesten worden teruggebracht tot tien. We konden het ons personeel niet aandoen om kort daarna weer te reorganiseren. De hoofdreden is echter dat voor ons de verhouding tussen bibliotheek en gemeente een onbesproken één-op-één-relatie moet blijven. Financiering van een bibliotheek is voornamelijk een gemeentelijke zaak. Het moet een beetje onze bibliotheek blijven. Als je bibliotheken uit verschillende gemeenten gaat clusteren, loop je het gevaar dat de bibliotheek van niemand speciaal meer is. Ik zie dat bij muziekscholen ook gebeuren. Als er dan bezuinigd moet worden, heb je een grotere kans dat men eerder de bibliotheek aanpakt. Groningen en Drenthe hebben ons om de zelfde reden hierin gevolgd.”

Overijsselse vernieuwingsdrift
Middelveld ontkent niet dat bibliotheekbundeling voordelen voor de klanten kan hebben. “Het is prachtig dat andere provincies goede sier maken met clustering. Maar wij hebben twintig jaar geleden al een systeem ontwikkeld dat je in bijvoorbeeld in Steenwijk een boek kunt bestellen dat alleen in Haaksbergen voorradig is. Elke bibliotheek is vrij om te bepalen of hieraan extra kosten zijn verbonden. Het gaat om minstens 60.000 boeken die we zo voor onze leners kunnen traceren. Hiervoor hoeven wij niet te clusteren.”
“Vanaf 1999 hebben wij van de provincie een budget van een miljoen per jaar gekregen voor bibliotheekvernieuwing. We hebben onder andere een programma kunnen ontwikkelen voor een digitale vraagbaak: Biblioforum. Met enige aanpassingen wordt dat nu landelijk gebruikt onder de naam Al@din.”
Ook de leerlingen van de basisscholen profiteren van de Overijsselse vernieuwingsdrift. “Voor de ondersteuning van de lessen zijn er talloze digitale producten gecreëerd. Voorbeelden zijn het bekende Educat en een programma voor digitaal presenteren. 350 van de 600 basisscholen maken er gebruik van.”

----

 Eenheid maakt macht

Bijna alle 67 Brabantse bibliotheken zijn samengebracht in zestien regionale clusterorganisaties. Per verzorgingsgebied zijn de bibliotheken nu in één organisatie, de zogenaamde basisbibliotheek, ondergebracht. Basisbibliotheek “De Kempen” bijvoorbeeld bestrijkt een gebied van 168.600 inwoners en omvat de plaatsen Valkenswaard, Bergeijk, Cranendonk, Heeze-Leende, Waalre, Bladel, Eersel, Oirschot & Middelbeers en Reusel de Mierden.
Een opmerkelijke, interprovinciale basisbibliotheek is Biblioplus in de regio Noord-Oost: Boxmeer, Cuijk, St. Anthonis, Grave en Mill.  Hiertoe behoren ook de Noord-Limburgse plaatsen Bergen, Gennep en Mook (totaal: 128.000 inwoners). De Belgische bibliotheek van Baarle Hertog kan rekenen op ondersteuning van basisbibliotheek “Theek 5” met vestigingen als Oosterhout, Dongen, Alphen en Chaam en Baarle Nassau.
Acht bibliotheken zijn zelfstandig gebleven: Veldhoven, ’s - Hertogenbosch, Uden, Veghel, Heusden, Waalwijk, Breda en Etten Leur.