Serie: Talen in Nederland

Brabants als voertaal voor de Beatles

door Dick van Niekerk 

De feestzaal van café De Beurs in Sint Oedenrode zit volgepakt met vierhonderd Brabantse dialectliefhebbers. Zij zijn gekomen voor de feestelijke uitreiking van de Brabantse dialectprijs aan de Stichting Dialectenfestival Lieshout. Die stichting zet om de twee jaar een meerdaagse megamanifestatie op touw, die volledig is gewijd aan dialecten.

In het persbericht vooraf noemt de organisator van het evenement, de Stichting Tilburgse Taol, het dialectfeest in Sint Oedenrode “de doorgaans gezelligste Brabantse avond van het jaar”. Daarmee lijkt niets miszegd. Juryvoorzitter Jan Smeets krijgt de zaal van harte achter zich als hij in een paar minuten met de aanwezigen een zelf geschreven meezinger instudeert, die is opgedragen aan de prijswinnaars.
“In Liessent (Lieshout)  daor doen ze ’t op straot, in Liessent daor doen ze ’t op straot. Ze speulen d’r deuntjes en heurt ze is zinge, vertelle verhaole en mir van die dinge. In Liessent daor doen ze ’t op straot.”, zo galmt het door de zaal.
Voor Smeets is de spontane bijval niet zo’n verrassing. “Op ABN word je beoordeeld, zeg maar: afgerekend. Maar dialect komt uit het hart. Dat is goed te merken aan alle mensen die hier naar toe zijn gekomen. Dialect is iets dat sterk innerlijk leeft. Veel mensen ervaren het als het beste middel om uiting te geven aan beeldende en diepe gevoelens. Ik ga mezelf maar na. Toen mijn oudste dochter werd geboren, begon ik ineens spontaan dialect te praten.”
“Waarom praat je nu ineens plat?, vroeg mijn vrouw. Toen realiseerde ik me dat mijn grootvader in emotionele situaties ineens plat Drunens begon te praten en dat ik die reflex op dat moment naadloos overnam.”

“Brabants doet niet onder voor Engels”
De avond verloopt in een bijna euforische sfeer. Vooral als een van de diva’s van het Brabantse lied, de zangeres Marie Christien Verstraete, haar wat nostalgisch en weemoedig klinkende repertoire ten gehore brengt.
Plotseling gaat ze over op een heel ander genre. Met gevoel brengt ze - op de beroemde melodie Yesterday van de Beatles - het fonkelnieuwe Brabantse Gistere. De gezongen tekst klinkt ongeveer als volgt: Gistere, Al m’nne zurreg waar zo weit-e-weeg, tot ik ’t trug veur m’n kieze kreeg, ‘K ging gère trug naor gistere.’
Deze Beatles-vertaling is een primeur en een initiatief van de Stichting Tilburgse Taol. Negen dialectkenners zijn bezig met de vertaling in het Brabants van veertien liedjes van de Beatles. De cd zal naar verwachting in juni 2008 in de winkels liggen.
“Het is de eerste keer dat zich in Nederland een dergelijk streektaalproject rond de Beatles afspeelt,” meldt de voorzitter van Tilburgse Toal, Paul Spapens. Hij vindt dat de Britse klassiekers niets te kort gedaan wordt met de vertaling naar het Brabants.
“De vertalingen laten zien dat het Brabants een volwaardig taalinstrument is. Dit dialect doet wat betreft uitdrukkingsmogelijkheden niet onder voor een wereldtaal als Engels.”
Spapens twijfelt er niet aan dat de nummers van de Beatles de Brabanders zullen aanspreken. Iedereen kan zich volgens hem in de teksten herkennen. “Het gaat om een wezenlijke vernieuwing van de Brabantse streektaalmuziek.”

Dialect geplaatst in de tijd
Gedeputeerde Wim Luyendijk, die de prijsuitreiking verricht, kan het Beatles-initiatief waarderen. “Het toont aan dat dialect niet alleen een overblijfsel is uit het verleden of iets van vroeger om te koesteren. Je kunt dialect op deze manier ook plaatsen in de tijd, in de actualiteit.”
”Dat de provincie meer geld heeft vrij gemaakt voor initiatieven op streektaalgebied, heeft effect” zo constateert hij tevreden. “De belangstelling voor het Brabants neemt toe. Ik merk het hier in Sint Oedenrode, ik merk het aan de uitzendingen van Omroep Brabant, ik merk het bij allerlei andere activiteiten. Maar ik merk het vooral bij het festival in Lieshout. Het is bijna ongelofelijk dat daar steeds tussen de drie- en zesduizend belangstellenden op af komen.”


 “Goedgetòld”: uniek Tilburgs dialectwoordenboek

DIALECT ALS UITING VAN DE LOKALE VOLKSCULTUUR

Bent U van plan om naar Tilburg te verhuizen of om er een bedrijf te starten? Koop dan vandaag nog de 440 pagina’s tellende unieke “diksjenèèr van de Tilbörgse taol”: Goedgetòld. Dit prachtig geïllustreerde naslagwerk dat in 2004 is uitgebracht door de Stichting Tilbörgse Taol, is een uniek middel om de Tilburgse volksziel, geschiedenis en spreektaal van dichtbij te leren kennen. Er zijn al veel lezers die dit zouden kunnen beamen, want het woordenboek is binnenkortaan zijn derde druk toe.

“Blènde - zn - blinden, vensterluiken; swènters moeste de blènde vruuger toedoen: in de winter moest je de vensterluiken vroeger sluiten.
De vensterluiken hadden een functie in de Tilburgse rouwrituelen. Van het huis waarin iemand was overleden werden ze gesloten. Iedereen wist zo wat er aan de hand was. Het had ook een symbolische betekenis: de luiken waren dicht, het huis had dode ogen. Zodra de lijkstoet naar de kerk was vertrokken, openden de buren de luiken van het sterfhuis. Bij het normaliseren van de situatie hoorden verder het ontbloten van de spiegels in het huis en het verwijderen van het busseltje stro voor de deur. Bij een sterfgeval werd een doek over de spiegels gehangen. De reden was dat de overledene zou schrikken wanneer hij zichzelf in de spiegel zag en dus geen rust zou vinden. Ook was het gebruik de dode met de voeten naar voren naar buiten te dragen zodat hij de weg terug niet zou vinden.”

De genezing van een krintenbaord
Dit citaat karakteriseert de taalkundig-culturele aanpak van het Tilburgse woorden- boek. De lezer krijgt niet alleen de betekenis van een woord maar vaak ook een sprekende uitdrukking waarin het woord wordt toegepast. Dikwijls volgt er dan nog een volkskundige of cultuurhistorische toelichting.
Zo leren we onder het vrij eenvoudig ogende lemma bèddeplaank - zn - plank voor de bedstede  de volgende intrigerende uitdrukking: et is er êene van de bèddeplaank. “Dat wordt gezegd van een kind dat precies negen maanden na de huwelijksvoltrekking is geboren.” Onder baord vernemen we dat iemand met ’n krintenbaord (uitslag rond de mond en op de kin) baat kon hebben bij een mengsel van ochtendurine, ei en fijngestampte eierschaal. Dit mengsel op het gezicht smeren. “Het mengsel is zeker toegepast tot in de jaren vijftig van de twintigste eeuw”!
En broer(zn – oudste zoon in een gezin) zal de lezer zich afvragen, is dat ook al dialect? Uit de toelichting blijkt een heel specifieke betekenis: “De voornaam Broer wordt tegenwoordig niet meer gegeven. Onder oudere Tilburgers komt deze naam nog voor. Het was ook geen echte voornaam. Zo werd een jongetje genoemd dat na een meisje als eerste kind geboren werd. Dat jongetje, het eerste van een gezin, was het broertje (=Broer) van zijn zusje. Hetzelfde gold voor een meisje: Zus, hoewel dat soms een verkorting kon zijn van Francisca: Cis, Sus, Zus.”

Zo biedt dit woordenboek op iedere pagina een schat van interessante woordbetekenissen, uitdrukkingen, volksgebruiken en Tilburgse weetjes. Daarnaast  is het geheel rijkelijk opgesierd met sfeervol, oud beeldmateriaal.

Taal kent geen dictatuur
Voorzitter Paul Spapens van Tilbörgse Taol, zelf een van de redacteuren, wijst de “geslaagde vernieuwende opzet” van het dictionaire aan als reden voor het succes. “Veel dialectwoordenboeken zijn uitsluitend naslagwerken. Goegetòld is een echt lees- en kijkboek geworden. Het geeft de lezer letterlijk een thuisgevoel. Dat blijkt ook uit de reacties die we krijgen. Het bewijst ook dat taal enorm belangrijk is als cultuurdrager.”
Spapens is daarom positief over de toekomst van het Brabants. “Ik heb er vertrouwen in dat het Brabants blijft. Taal is in de eerste plaats dialect, taal laat zich de wet niet voorschrijven, taal kent geen dictatuur. Als je de streektaal koppelt aan de lokale of regionale cultuur, zijn er goede vooruitzichten. Want voor mij staat vast dat je eerst je eigen cultuur dient te kennen, voordat je je voor andere invloeden kunt openstellen.”

Tilburgs woordenboek ‘Goedgetòld – diksjenèèr van de Tilbörgse Taol’
2e herziene druk, paperback, Zaltbommel 2005
ISBN 90-6657-152-7, € 24,50

Dit is de twaalfde bijdrage van Dick van Niekerk in de serie “streektalen” . Eerder verschenen er afleveringen over het West – Brabants (augustus 2002) het Zeeuws (november 2001 en november 2006), Limburgs (augustus 2000), Drents (november 2000), Delflands (mei 2002 en mei 2005), Gronings (juni 2001), Twents (december 2000 en augustus 2006) en het Fries (februari 2007)