De Grondwet vestigt het principe van de vrije meningsuiting helemaal niet. Artikel 7 van de Grondwet doet in essentie niet meer dan het verbieden van voorafgaande controle op uitingen. Aan het strafbaar stellen van uitspraken ná publicatie geeft het echter ruim baan, door te stellen dat de wet verdere regels stelt aan de vrijheid van spreken. Omdat de Grondwet zelfs niet de gronden aangeeft waarop de wetgever (parlement en regering) de vrije meningsuiting mag inperken, heeft de wetgever alle ruimte om verboden in te voeren. Dit in tegenstelling tot de Amerikaanse grondwet, die luid en duidelijk stelt dat “het Congres geen wet zal maken (…) die de vrijheid van meningsuiting beperkt.”

Dat heeft de wetgever dan ook gedaan. Eerder belandden al de “opruiing” tegen het “openbaar gezag” (artikel 131) en eenvoudige belediging (art. 261-271) in het Wetboek van Strafrecht. Vanaf de jaren ’70 zijn daar artikelen bijgekomen tegen het zich beledigend uitlaten “over” alsmede het zich uitlaten op een wijze die beledigend “voor” mensen “wegens hun ras, hun godsdienst of levensovertuiging of hetero- of homoseksuele gerichtheid”, evenals het aanzetten tot haat of discriminatie tegen deze groepen waar dan nog geslacht aan toegevoegd is (art. 137c t/m g). In deze artikelen is verder een beroepsverbod geregeld voor mensen die opiniedelicten binnen hun beroep begaan en hiervoor tweemaal binnen vijf jaar worden veroordeeld.

Zoals de socioloog Erik van Ree heeft laten zien, is dit zowel uiterst breed als arbitrair. Zeggen dat een bepaald geloof moreel gedegenereerd is, is strafbaar want beledigend. Zeggen dat nationaliteit X minderwaardig is, is toegestaan, maar idem dito over een ras niet; haat zaaien tegen daklozen of fabrieksdirecteuren mag, maar niet tegen vrouwen. Iemand die stelt dat de Amerikanen de wereld willen beheersen hoeft zich ner-

“Theo ging flink tekeer tegen alles wat hij zag als misstanden in de samenleving. Hij nam geen blad voor de mond. Maar

in dit land mag dat!”, riep toenmalig minister Rita Verdonk strijdbaar tijdens haar toespraak op de massabijeenkomst op de Dam, de avond van de moord op Theo van Gogh. Veel politici vielen haar in de daarop volgende weken bij.

Dat tekeer gaan mag echter níet. Als Mohammed B. in plaats van een moord te plegen, gewoon een aanklacht bij het Openbaar Ministerie had ingediend, dan was er goede kans geweest dat Van Gogh was veroordeeld tot maximaal één respectievelijk twee jaar gevangenisstraf wegens het “beledigen van mensen op grond van hun godsdienst”, het “aanzetten tot discriminatie” dan wel “haat”, of het doen van één van de andere categorieën uitlatingen die bij wet verboden zijn. Uiteraard was gevangenisstraf voor Van Gogh minder verstrekkend geweest dan de rituele moord die hem nu ten deel viel. Maar voor de vrijheid van meningsuiting maakt het niet uit of die wordt aangetast door dreiging met privaat geweld of door de staat opgelegde gevangenisstraf.

Zwak geregeld
Het Vrije Woord is in Nederland veel zwakker geregeld dan vaak wordt gedacht.

gens zorgen over te maken, maar iemand die zegt dat de joden dit willen, komt snel in de problemen.

In feite gaan hier politieke keuzes achter schuil die door de zittende politici en officieren van justitie worden gemaakt. In 1997 werd Hans Janmaat veroordeeld voor de uitspraak: “Zodra wij de mogelijkheid en de macht hebben, schaffen we de multiculturele samenleving af.” Zijn veroordeling werd bekrachtigd tot aan de Hoge Raad toe. Maar waarom zou dat niet beweerd mogen worden? De multiculturele samenleving is een specifieke beleidskeuze, en in een democratie mogen vrije burgers steun werven voor elke beleidskeuze die zij willen. Dat geldt ook voor de afschaffing van de multiculturele samenleving of de invoering van de sharia. Wie zal zeggen of het kwaad in de toekomst niet zodanig toeneemt dat we bepaalde principes uit de sharia niet toch willen invoeren? De beslissing daarover moet vallen tijdens een democratische gang naar de stembus, en niet in het Paleis van Justitie. Als de zittende politici het argumenteren voor een ander beleid dan het hunne strafbaar stellen, dan maken zij eenvoudig misbruik van hun macht. Het strafrecht moet rechtvaardigheid voor iedereen in gelijke mate garanderen, en niet verworden tot een middel van een politieke meerderheid om een door haar ongewenste minderheid dwars te zitten. Er gaat willekeur achter schuil, want Janmaat werd veroordeeld voor uitspraken die nu door veel politici worden gedaan en zij blijven ongedeerd. De rechtsstaat zou nu juist moeten beschermen tegen politieke willekeur.

Het wettelijk verbieden van kwetsen en beledigen is eigenlijk het eisen van respect, en dat is de essentie van intolerantie. Want hierbij zijn het de vermeende slachtoffers die, geheel subjectief, mogen bepalen in hoeverre de zogenaamde daders schuldig zijn. Elke objectiviteit ontbreekt, want wie weet waar orthodoxe joden, radicale afrocentristen, aanhangers 

van de SGP of ijdele politici met lange tenen zich allemaal niet beledigd door kunnen voelen? Is het beledigend om van pedofielen (toch ook een seksuele voorkeur) te zeggen dat zij ziek zijn? Er zijn gerenommeerde wetenschappers die op basis van een enorme berg statistisch materiaal stellen dat blanken gemiddeld intelligenter zijn dan zwarten. Discrimineren zij? En wat als het toch echt de waarheid zou blijken te zijn? Dan zou een verbod toch sowieso absurd zijn? Echter, de enige manier waarop we achter de waarheid kunnen komen is een vrij debat toe te laten.

In feite gaat hier een merkwaardig groepsdenken achter schuil. Sommige groepen worden “zwakker” geacht en daarom meer beschermd dan zogenaamde “sterkere” groepen. Maar dat is abstract en onwerkelijk. Een autochtone huisvrouw die uit een alcoholisch gezin komt, staat maatschappelijk veel zwakker dan een hoog opgeleide, geslaagde joodse of zwarte zakenman. Wie zich verdiept in de slavernijgeschiedenis van bijvoorbeeld Suriname, weet dat zwarten niet altijd slachtoffer waren en blanken niet altijd dader. De mens is veel meer individu dan ons anti-individualistische, verpolitiekte maatschappelijke discours suggereert. Groepen kunnen niet collectief aanspraak maken op slachtofferschap en een bijbehorende wettelijke uitzonderingspositie. Het menselijk lijden is zeer reëel maar tevens per definitie individueel.

Wetsvoorstel Donner
In mei 2005 kwam toenmalig minister Donner van justitie met een wetsvoorstel waarin hij, in de strijd tegen de moslimextremisten, het ontkennen of vergoelijken van door de Duitsers gepleegde misdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog wilde verbieden. Maar waarom alleen Duitse misdaden uit de Tweede Wereldoorlog? Waarom mag ik wel de Amerikaanse atoombom op Hiroshima, de geallieerde bombardementen op de woonwijken van Dresden en de verkrachtingen

door Russische soldaten van 2 miljoen Duitse vrouwen in 1945 goedpraten of ontkennen, en niet de wandaden van de nazi’s?

Deze weg inslaan leidt van de ene absurditeit naar de andere. Als de staat het bagatelisseren van een historische gebeurtenis verbiedt, dan moet de staat dus vaststellen welke historische versie de juiste is, zodat de burgers tenminste weten wat zij verplicht worden te geloven. Dan wordt de staat in de beste stalinistische traditie dus geschiedschrijver. Historici komen door hun permanente debat en nieuwe ontdekkingen echter steeds tot bijstellingen. De holocaustrevisionist David Irving is in 1992 veroordeeld voor het uiten van stellingen die intussen algemeen door historici zijn geaccepteerd. Geschiedschrijving moet een zaak zijn van vrij debat tussen historici, en niet van de democratie. Als de democratie daar wel toe overgaat, is het einde zoek. Want op dezelfde dag begint de lobby van andere echte of vermeende slachtoffergroepen om hun thema ook tot wettelijk dogma te verheffen. Niemand geeft graag zijn ongelijk toe. Politici zullen alleen al uit de wens tot consistentie steeds meer spreekverboden invoeren. Donner bouwde weliswaar de voorwaarde voor strafbaarheid in dat een uiting tot het verstoren van de openbare orde moet leiden. Maar dat is flauwekul. Het uitspreken van een uiting als zodanig leidt niet automatisch tot ordeverstoringen. Die ordeverstoringen komen er alleen wanneer iemand anders dan de spreker vervolgens de straat optrekt en winkelruiten gaat ingooien. Maar diegene is verantwoordelijk voor zijn eigen daden. Hij kan die verantwoordelijkheid niet afschuiven op een ander. Vervolg gewoon de geweldspleger zelf, en niet iemand anders die er opeens verantwoordelijk voor wordt gemaakt, alleen omdat hij iets zei.

Inbreuken
Hoe verlaten we deze doodlopende

weg? Het geestesleven moet radicaal vrij worden gemaakt van inbreuken uit de democratie en de economie, net zoals die maatschappelijke sferen op hun beurt ook vrij moeten zijn van inbreuken door de andere sferen De hele reeks eerder genoemde artikelen uit het Wetboek van Strafrecht kan eenvoudig geschrapt worden. Dat is minder exotisch dan het lijkt, want dat komt overeen met de bestaande situatie in de Verenigde Staten. De enige taak die de democratie heeft met betrekking tot het geestesleven, is wettelijk regelen dat er een vrije ruimte is waartoe ieder die dat wil toegang heeft. Maar met de inhoud van het geestesleven moet de democratie geen enkele bemoeienis hebben.

De Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes aan wie in 2006 de Four Freedoms Award voor vrijheid van meningsuiting werd toegekend.

De Vlaamse publicist Jos Verhulst haalt ter uitwerking hiervan de volgende principes aan. De eerste luidt: baas in eigen hoofd. Elk mens is vrij zijn eigen bewustzijnsinhoud te bepalen. Dat impliceert enerzijds dat er geen autoriteit is boven de burgers die aan de burgers geofficialiseerde overtuigingen kan opleggen. Als overtuigingen tot norm of standaard worden, dan komt dat omdat zij in een vrij debat overeind zijn gebleven tegen kritiek en spot van tegenstanders

De Engelse filosoof en econoom John Stuart Mill, zeer invloedrijk vrijdenker uit de negentiende eeuw.

door de wet. Niet alleen waarheid, maar ook echte moraliteit is iets wat niet door wetten kan worden verordonneerd maar alleen in vrijheid binnenin mensen kan ontstaan. 

Bovendien moet vrijheid van meningsuiting juist gelden voor meningen die we zelf afstotelijk vinden. Als we alleen vrij spreekrecht laten gelden voor meningen waar de goegemeente positief of neutraal tegenover staat, wat doen we dan voor bijzonders? Zowel in de middeleeuwen als in de Sovjet-Unie was er vrijheid voor andersdenkenden om van officiële doctrines af te wijken, zolang ze maar binnen een bepaalde bandbreedte bleven. Wat de één een scheldwoord vindt, noemt de ander een argument.

Het reguleren van het geestesleven met juridische middelen is een praktijk die we uit de Middeleeuwen hebben overgehouden en die door de opkomende Verlichting langzaam is teruggedrongen. Nu is de tijd gekomen om ook met de