Achterhoeks (II)
Door Dick van Niekerk

 Monnikenwerk van
een dialectvorser

tuut maakt nog steeds graag gebruik van zijn diensten – ook nu hij al twee jaar met pensioen had kunnen zijn – omdat het de doelstelling van het WALDproject volledig onderschrijft: ‘Ik wil de woorden en hun betekenissen uit onze dialecten zo volledig mogelijk vastleggen, voordat ze straks veranderen of verdwijnen. Voor ons cultureel erfgoed is het van onschatbare waarde om te weten hoe en waarover onze vroegere samenlevingen communiceerden.’ In vergelijking met een kwart eeuw geleden vindt Schaars dat er ‘genuanceerder’ 

Achtentwintig jaar werkt hij al onafgebroken aan zijn Woordenboek van Achterhoekse en Liemerse Dialecten (WALD). Zeven delen zijn er inmiddels verschenen. Temidden van duizenden minutieus gerangschikte woordkaartjes werkt hij momenteel aan het achtste deel. Het woordenboek is het levenswerk geworden van Lex Schaars (66), die als dialectoloog verbonden is aan het Staring Instituut in Doetinchem. ‘Ik wil begrippen en woordbetekenissen uit onze dialecten vastleggen voor het nageslacht, voordat ze veranderen of verdwijnen.’

Een willekeurige greep uit het zevende deel van WALD. Wilt u weten hoe het woord ‘schrander’ in de Achterhoekse dialecten wordt ‘vertaald’? Op pagina 696 treffen we als meest voorkomende dialectsynoniem ‘vernemstig’. Er worden daarvan twaalf plaatsen genoemd waar het woord opgegeven is, terwijl het ook in vijf woordenboeken vermeld 

wordt. Vervolgens komen er nog 35 andere woorden voor ‘schrander, intelligent’ in de diverse dialecten voor. Het geheel wordt aangevuld met 21 dialectalternatieven voor ‘vernemstig wezen’. Op deze manier zijn er al tienduizenden woorden behandeld in de zeven verschenen delen, die stevig van omvang zijn. De vier delen over de mens bijvoorbeeld tellen in totaal 1112 pagina’s. De gegevens voor de woordenboeken zijn verzameld op tienduizenden kaartjes met woordbetekenis en vindplaats, die zijn opgeslagen in grote bakken op de kamer van Lex Schaars in het Staring Instituut. De woordbetekenissen zijn bijeengegaard aan de hand van door Schaars samengestelde vragenlijsten die beantwoord zijn door 250 ‘vaste’ medewerkers uit de hele regio.

Kennis
In 1980 is Schaars aan zijn monnikenwerk begonnen. Daarmee kon hij verder bouwen op zijn proefschrift uit 1977 over agrarische termen in de Achterhoek en de Liemers. Het Staring Insti-

Het Achterhoeks is een Nedersaksische streektaal die in Gelderland wordt gesproken ten oosten van de IJssel. Zoals het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse dialecten van Lex Schaars duidelijk maakt, kent het Achterhoeks veel varianten. In het noorden en oosten bijvoorbeeld lijkt het sterk op het Twents en het Sallands. Een opvallend kenmerk is dat het de werkwoorden anders vervoegt dan het Nederlands. De meervoudsvorm is altijd gelijk aan de tweede persoon enkelvoud: ik lope – i-j loopt, hee löp en wi-j, i-jleu en zie loopt. Typisch Achterhoeks is ook de umlaut bij meervoudsvormen en verkleinwoordjes: hond – hundjen– hunde; hand – hendjen – hende.

In Nederland wordt Nedersaksisch gesproken in de provincies Groningen, Drenthe en Overijssel, alsmede in Oosten Weststellingwerf (Friesland), en de Achterhoek en de Oost-Veluwe in Gelderland. In Duitsland wordt in het hele noorden Nedersaksisch gesproken. In Nederland zouden er volgens een ruwe telling 1,8 miljoen mensen Nedersaksisch spreken.