Door Dick van Niekerk

Burgemeestersreferenda, de invoering van het dualisme, grootscheepse
experimenten met digitale interactieve plaatselijke politiek.
Er is de laatste jaren van alles gedaan om de lokale politiek
meer leven in te blazen. Overtuigende successen heeft het nog niet
opgeleverd. Daarom is het de hoogste tijd voor spannender initiatieven,
vindt de bestuurskundige Dr. Marcel Boogers.

‘Je kunt zeggen dat we in Nederland in feite geen lokaal bestuur hebben. Negentig procent van wat gemeenten doen, is uitvoeren van rijksbeleid. Ze worden ook niet gestimuleerd om eigen beleid te ontwikkelen. Ze vormen een loket voor de burger, maar niet de plek waar zaken worden beslist. Het is ongelooflijk moeilijk om er in de lokale politiek iets leuks van te maken. De gemeenteraadsverkiezingen gaan in feite nergens over. Peilingen voor de landelijke verkiezingen, dàt zijn het’.

Ander kaliber
‘Mensen denken vaak ten onrechte dat gemeenteraden Klein Den Haag spelen, maar dat is helemaal niet zo,’ stelt Boogers in een gesprek over zijn eind vorig jaar verschenen boek. ‘Er is in de gemeente een veel kortere afstand tussen beleid en uitvoering. Je ziet meteen of er fricties zijn tussen het politieke handelen van de raad en het bestuurlijke handelen van de wethouders. Door de grotere persoonlijke betrokkenheid kunnen er zomaar conflicten ontvlammen. Daarnaast zijn de thema’s die de plaatselijke politiek aanpakt van een ander kaliber: ze raken de directe leefwereld van mensen en zijn vaak a-politiek. Een lantaarnpaal meer of minder: dat kun je moeilijk socialistisch of liberaal noemen. Hij moet gewoon licht geven, klaar uit. Aan de aanleg van een nieuwe Ringweg of zwembad kun je ook moeilijk een partijpolitieke inkleuring geven. Je kunt rustig stellen: hoe lokaler de onderwerpen zijn hoe minder partijpolitiek ze zijn. Maar waarom 

All politics is local! Deze legendarische uitspraak van Tip O’Neil – jarenlang leider van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, in 1994 overleden – heeft politici jarenlang gesterkt in de opvatting dat nationale en internationale politiek niet kunnen zonder hun lokale tegenhanger. O’Neil bedoelde zijn uitspraak ook breder: grote, mondiale politieke besluiten doen ‘de kiezer’ pas iets als ze hem persoonlijk treffen. In het hart bijvoorbeeld of in de portemonnee. De verschrikkelijke hongersnood in Soedan wordt – vaak met gevoelens van machteloosheid – voor kennisgeving aangenomen. Maar even later kan dezelfde kiezer wèl echt boos worden over zaken van dichtbij die van minder zwaar kaliber zijn, zoals parkeertarieven, hondenpoep of de al maanden niet brandende lantaarnpaal. Ook de veel geciteerde Amerikaanse milieufilosoof, dichter en boer Wendell Berry neemt

te verlossen. En toch staan de belangstelling voor en betrokkenheid bij plaatselijke politiek in dit land nog steeds op een laag pitje. Het aardige van het nieuwe boek van de bestuurskundige Dr. Marcel Boogers (hoofddocent aan de Universiteit van Tilburg) is dat hij probeert om lokale politiek onbevooroordeeld te benaderen vanuit een nieuwe, verfrissende invalshoek. ’Plaatselijke politiek is de kurk waarop de democratie drijft,’ stelt Boogers en niemand zal dat betwisten. ‘Maar wat vaak vergeten wordt is dat plaatselijke politiek ook échte politiek is, maar wel heel anders!’

En over dat anders zijn van de lokale politiek gaat dit boek! Lef kun je Boogers bij de uitwerking van zijn ideeën niet ontzeggen, want hij neemt een paar tamelijk defaitistische uitspraken van de bekende bestuurskundige Wim Derksen als vertrekpunt:

Inspiratie
Veel lokale politici hebben zich graag laten inspireren door de inzichten van O’Neil en Berry. Zij droegen onder andere bij aan de emancipatie van de lokale politiek en leken haar van haar tweederangs imago

zou je het ook niet omkeren: politiseren op nationale thema’s heeft plaatselijk gewoon geen zin’.

Ogenschijnlijk biedt de door Den Haag zo gestimuleerde decentralisatie van rijkstaken de gemeentes een kans om een eigen politieke identiteit op te bouwen. Het geeft de lokale politiek immers ruimte voor eigen afwegingen en dus kansen om aan belang en uitstraling te winnen. Deze vooronderstelling is volgens Boogers niet juist: ‘Decentralisatie met meer eigen ruimte en mogelijkheden voor maatwerkoplossingen klinkt prachtig maar door de gelijkheidscultuur in dit land is de ruimte om af te wijken uiterst gering. Je hebt iets uit te leggen als de OZB in jouw gemeente twee keer zo hoog is als bij de buren. Je moet een goed verhaal hebben als je voor de aanschaf van een rolstoel maar duizend euro ondersteuning geeft, terwijl er ook gemeentes zijn die drieduizend euro bijdragen. Die verschillen worden door de burgers als hoogst onrechtvaardig beschouwd. Natuurlijk is hier geen sprake van willekeur, want aan zulke

tarieven gaan vaak stevige politieke keuzes vooraf. Maar het beeld is gevestigd en dat is moeilijk bij te stellen.’

‘Vergeet ook niet dat er overal lijstjes van worden gemaakt: de veiligste en de onveiligste gemeentes, de duurste en de goedkoopste, de meest leefbare en de minst leefbare. Geen enkele gemeente wil het risico lopen om er negatief uit te springen en dat maakt het voor de lokale democratie verdraaid lastig om met een eigen invulling te komen. De effecten daarvan zijn gemakkelijk waar te nemen. Hoe meer Nederland decentraliseert hoe gelijker het lijkt te worden.’ Ook het lokale vestigingsklimaat voor bedrijven is nog amper een criterium op basis waarvan een gemeente zich kan onderscheiden. ‘Vroeger had je bedrijventerreinen bij de industriële centra of bij bijvoorbeeld de kolenmijnen. Nu moet elke gemeente stevig werk maken van zijn bedrijventerreinen want door de voortschrijdende mobiliteit is men voor bedrijfsvestigingen niet meer speciaal aan bepaalde plaatsen of regio’s gebonden. Bedrijven dienen nu overal terecht te kunnen.’

ingrijpend voorstel van Boogers is dat landelijke politieke partijen niet meer als landelijke partij mogen meedoen aan plaatselijke verkiezingen. ‘Versta me goed: ik pleit niet voor een verbod op landelijke partijen in de plaatselijke politiek. Ze moeten alleen onder een lokale naam meedoen die past bij de gemeente. Een voorbeeld. Als de PvdA sterk aanspreekt bij de jongeren, zouden ze onder de vlag van de Jongerenpartij aan de verkiezingen kunnen deelnemen. Essentieel in dit voorstel is dat partijen op lokale thema’s meedoen. Zo kies je veel duidelijker voor een lokaal profiel en voor de lokale tegenstellingen.’ Boogers vindt het plan zelf ‘tamelijk wild’ maar toch niet onzinnig. ‘In een aantal staten van de Verenigde Staten is het landelijke politieke partijen niet toegestaan deel te nemen aan lokale verkiezingen. Ik weet dat er binnen partijen als de PvdA en GroenLinks al over het idee is gesproken. De discussie erover gaat beslist door omdat veel afdelingen van landelijke politieke partijen momenteel te klein zijn.’

Referenda
Het derde voorstel van Boogers is meer ervaring op te doen met het referendum, vooral het correctief referendum. ‘Het draagt er toe bij dat politici beter rekening houden met de wensen en opvattingen van inwoners. Ik ben betrokken geweest bij het referendum in Groningen over de herinrichting van de Grote Markt. De ervaring was positief: na een eerste negatief oordeel van de bevolking kwam het college met een alternatief dat wel door het tweede referendum kwam. Ook de ervaringen met het referendum in Zwolle over de vestiging van een speelhal waren zeer positief.’ Boogers geeft toe dat deze vorm van bestuurlijke vernieuwing nog niet helemaal uit de verf komt, zoals bleek bij het burgemeestersreferendum in Utrecht waar nog geen tien procent van de bevolking kwam opdagen. ‘Toch geloof ik vooral in het correctief referendum. Het moet alleen even tijd hebben. Het werkt als een stok achter de deur. Het voorkomt dat het college besluiten er zo maar door kan drukken. 

‘Oudere politici moeten
jongeren kansen geven’

‘Boogers komt in zijn boek met interessante ideeën om de lokale politiek te verlevendigen. Maar voordat je iets aan het systeem gaat veranderen, moeten de politici eerst kritisch naar zichzelf kijken. Vooral de oudere generatie politici in de gemeenten is vaak alleen maar met de strijd om de macht bezig en daardoor krijgen de ambitieuze jongeren geen echte kansen’. Dat is het kernprobleem,’ oordeelt Piet Fransen (Lijst Fransen – Gulpen Limburg). Fransen weet waarover hij spreekt, want hij zit al dertig jaar in de raad van Gulpen. In die tijd is hij steeds met voorkeurstemmen gekozen en tien jaar wethouder geweest.

‘Mijn neefje van negentien die op de HEAO zit, heeft politieke ambities. Hij is ook goed gemotiveerd want hij krijgt op school studiepunten voor zijn activiteiten voor mijn partij. Als zo’n jongen alleen maar midden in machtsspelletjes verzeild raakt, dan houdt het plezier gauw op. Jongere politici moeten op een stimulerende 

manier begeleid worden vanuit de fracties en zo een kans krijgen om de gemeentepolitiek in te groeien. Anders ben je ze in een mum van tijd weer kwijt.

’ Fransen bestrijdt dat de landelijke partijen plaatselijk niet doelmatig opereren. ‘Bij ons in Gulpen zijn PvdA en CDA op gemeentelijk niveau wel degelijk goed bezig. Ik heb ook niet het gevoel dat die nou zo aan de leiband van hun nationale partijbestuur lopen. In feite merk ik alleen maar dat ze nationale partijen zijn als er plaatselijke verkiezingen aankomen. Als de leiders van de landelijke partijen dan verkeerd in de publiciteit komen, zie je de lokale lijsttrekkers nerveus worden. Dan krijgen ze zaken op hun bordje waaraan ze niet zo gek veel kunnen doen.’
Toch vindt hij het idee om landelijke partijen onder lokale namen gemeentepolitiek te laten bedrijven wel sympathiek. ‘Maar het lijkt me heel moeilijk uitvoerbaar. Wat voor onderwerp neemt zo’n partij dan om zich mee te profileren? Kan zo’n club bij volgende verkiezingen

weer onder een heel andere naam opereren? Voorzien de statuten van een landelijke partij in zo’n aanpak? Ik denk dat de gemeentepolitiek voor veel mensen weer interessant wordt als de vergoedingen, ook voor leden van commissies, stevig omhoog gaan. De tarieven die nu gelden, kunnen echt niet meer. Ik weet zeker dat je met stevige vergoedingen ook meer jongeren de gemeentepolitiek in kunt lokken’. Volgens Fransen is er tot nu toe ook te weinig geëxperimenteerd met het idee van de gekozen wethouder. ‘Ik ben er een groot voorstander van, want het vergroot de band tussen burger en gemeentepolitiek enorm!’

Dr. Marcel Boogers, Lokale politiek in Nederland. De logica en dynamiek van plaatselijke politiek ISBN 9789059314986, uitgeverij Lemma, Den Haag 2007, prijs: f 21,00